समाज परिवर्तनको आशा नयाँ पुस्तासँग गरिन्छ । नयाँ पुस्तासँग ऊर्जा हुन्छ । प्रश्न गर्ने साहस हुन्छ । नयाँ सपना हुन्छ र पुरानो ढर्रा बदल्ने हुटहुटी हुन्छ । त्यसैले समाजले उनीहरूबाट आशा राख्नु स्वाभाविक हो । तर आशा त्यतिबेला निराशामा बदलिन्छ, जब प्रश्नको ठाउँमा पूर्वाग्रह, तर्कको ठाउँमा आरोप, असहमतिको ठाउँमा घृणा र जिम्मेवारीको ठाउँमा दोषारोपण हाबी हुन्छ ।

आज सामाजिक सञ्जालमा देखिने एउटा प्रवृत्ति यही हो । आफू ठीक, अरू सबै गलत । आफूले देखेको कुरा सत्य, अरूले देखेको सबै भ्रम । आफूले समर्थन गरेको व्यक्ति देवतासरह, असहमति राख्ने सबै खराब । कसैको काम, योगदान वा संघर्षलाई मूल्याङ्कन गर्नुभन्दा पहिले उसको राजनीतिक पृष्ठभूमि, उमेर वा समूह हेरेर निष्कर्ष निकाल्ने संस्कार बढ्दै गएको छ ।

प्रश्न गर्नुपर्छ । प्रश्न लोकतन्त्रको आत्मा हो । तर प्रश्नसँग तथ्य, तर्क, प्रमाण र सभ्य भाषा पनि हुनुपर्छ । आफूलाई मन नपरेको हरेक कुरा गलत र आफूलाई मन परेको हरेक कुरा सही ठान्ने मनोविज्ञान लोकतान्त्रिक चेतना होइन । यो त नयाँ प्रकारको अन्धसमर्थन हो ।

आजको पुस्ताले एउटा गम्भीर प्रश्न आफैँलाई पनि गर्नुपर्ने बेला आएको छ । हामीले पाएको शिक्षा कस्तो भयो ? परिवारले दिएको संस्कार कस्तो भयो? विद्यालय र विश्वविद्यालयले हामीलाई आलोचना गर्न मात्र सिकाए कि जिम्मेवारी लिन पनि सिकाए? हामीले अधिकार माग्न सिक्यौँ । तर कर्तव्य सम्झन कति सिक्यौँ  ?

नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्तामाथि प्रश्न गर्नु गलत होइन । बरु आवश्यक छ । हिजोका कमजोरीमाथि प्रश्न नगर्ने हो भने समाज अघि बढ्दैन। तर प्रश्न गर्ने अधिकारसँगै आत्मसमीक्षाको जिम्मेवारी पनि आउँछ ।

हामीले सोध्नुपर्छ-पुराना पुस्ताले के गरे ? तर त्यससँगै अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ-मैले के गरेँ ? देशमा भ्रष्टाचार छ भने त्यसको विरोध गरौँ । बेथिति छ भने आवाज उठाऔँ । गलत नीति छ भने प्रश्न गरौँ । नेताले गल्ती गरे आलोचना गरौँ। तर हामीले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्‍यौँ कि गरेनौँ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

आफूले बाटोमा फालिएको एउटा प्लास्टिक टिप्न नसक्ने, सार्वजनिक धाराको बिग्रिएको टुटी देखेर पनि हात नलगाउने, सडकमा ढुङ्गा देखेपछि पन्छाउन नसक्ने, आफ्नो घर र टोलको फोहोर व्यवस्थापनमा जिम्मेवार नहुने अनि देशको अवस्था खराब हुनुको सम्पूर्ण दोष नेतामाथि थोपर्ने प्रवृत्तिले कस्तो समाज निर्माण गर्छ ?

देश बनाउने जिम्मेवारी केवल प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सांसद, मेयर वा वडा अध्यक्षको होइन । उनीहरूको भूमिका फरक छ । नागरिकको भूमिका पनि फरक छ । नीति बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने संरचना फरक छन् । विद्युत् प्राधिकरणको काम जनप्रतिनिधिले गर्दैन। खानेपानीको छुट्टै संरचना हुन्छ। सडक निर्माणमा प्राविधिक, ठेकेदार, कर्मचारी र विभिन्न सरकारी निकाय सङ्लग्न हुन्छन् । भुक्तानीको आफ्नै प्रशासनिक प्रक्रिया हुन्छ ।

तर कुनै सेवा अवरुद्ध भयो कि सामाजिक सञ्जालमा तत्काल एउटा पात्र खोजिन्छ-नेता दोषी ! यो प्रवृत्तिले वास्तविक जिम्मेवार निकाय पहिचान गर्नुभन्दा राजनीतिक गालीलाई सजिलो बनाएको छ । हामी सबै विशेषज्ञ, तर आफ्नो जिम्मेवारीमा कमजोर ?नेपालको अर्को विडम्बना झन् रोचक छ । चिया पसलदेखि तरकारी बजारसम्म, पान पसलदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म-सबै ठाउँमा देशको राजनीति, अर्थतन्त्र, प्रशासन, न्यायपालिका, चिकित्सा, इन्जिनियरिङ र कूटनीतिसम्मका विज्ञ भेटिन्छन् ।

हामी डकर्मी पनि, प्राविधिक पनि, डाक्टर पनि, वकिल पनि, इन्जिनियर पनि, अर्थविद् पनि, पत्रकार पनि र नेता पनि ! अरु अरु भए जति सबै पनि । तर आफ्नो वास्तविक जिम्मेवारीमा कति पूर्ण छौँ ? चिया पसलेको पहिलो जिम्मेवारी राम्रो चिया बनाउनु हो। शिक्षकको पहिलो जिम्मेवारी विद्यार्थीलाई राम्रो शिक्षा दिनु हो । स्वास्थ्यकर्मीको पहिलो जिम्मेवारी बिरामीको उपचार गर्नु हो । कर्मचारीको पहिलो जिम्मेवारी कानुन र प्रक्रियाअनुसार सेवा दिनु हो । व्यवसायीको जिम्मेवारी इमानदार व्यापार गर्नु हो । पत्रकारको जिम्मेवारी सत्य, तथ्य र जनहितमा आधारित सूचना दिनु हो । जनप्रतिनिधिको जिम्मेवारी जनताको प्रतिनिधित्व गर्दै नीति, समन्वय र सार्वजनिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नु हो ।

सबैले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्ने हो भने समाज आफैँ बलियो हुन्छ । समस्या के हो भने हामी अरूको जिम्मेवारीको हिसाब राख्न अत्यन्त सक्रिय छौँ, आफ्नो जिम्मेवारीको हिसाब राख्न भने कमजोर । नेपालमा पछिल्ला दशकमा पर्याप्त समस्या छन् । राजनीतिक अस्थिरता भयो । भ्रष्टाचारका घटना भए । विकास असमान भयो । बेरोजगारी र वैदेशिक पलायन बढ्यो । राज्यका कमजोरीहरू छन् । यी विषयमा प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ ।

तर देशले केही गरेकै छैन भन्ने भाष्य पनि सत्य होइन । २०४६/४८ को आसपासको नेपाल र आजको नेपालबीचको भौतिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य, सञ्चार र पूर्वाधारको अवस्था तुलना गर्ने हो भने ठूलो परिवर्तन देखिन्छ । सडक सञ्जाल विस्तार भएको छ । विद्यालय, कलेज, विश्वविद्यालय र प्राविधिक शिक्षालयको सङ्ख्या बढेको छ । स्वास्थ्य संस्थाको पहुँच विस्तार भएको छ। गाउँगाउँमा विद्युत्, इन्टरनेट र सञ्चार पुगेको छ । मोबाइल र डिजिटल प्रविधिले सूचना तथा सेवाको पहुँच अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ ।

यी सबै पूर्ण छैनन् । पर्याप्त पनि छैनन् । तर केही भएको छैन भन्नु इतिहास र वर्तमान दुवैप्रति अन्याय हो । यो परिवर्तन एकै दिनमा आएको होइन । विभिन्न विचार, दल, सरकार, कर्मचारी, प्राविधिक, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र आम नागरिकको लामो प्रयासको परिणाम हो ।

त्यसैले आजको पुस्ताले अघिल्लो पुस्ताको आलोचना गर्दा उनीहरूको कमजोरी मात्र होइन, उनीहरूले पार गरेको कठिन बाटो पनि बुझ्नुपर्छ ।

राणा शासनविरुद्ध लड्नेहरू, प्रजातन्त्रका लागि संघर्ष गर्नेहरू, पञ्चायतविरुद्ध उभिनेहरू, लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका आन्दोलनमा सहभागी हुनेहरू, संविधान निर्माण र राजनीतिक परिवर्तनमा योगदान गर्नेहरू सबैलाई एउटै रंगले रंगाउनु इतिहासप्रतिको अन्याय हो ।

केपी शर्मा ओली, शेरबहादुर देउवा, पुष्पकमल दाहाललगायत पुराना राजनीतिक पात्रका सबै काम सही छन् भन्ने होइन । उनीहरूका कमजोरीमाथि प्रश्न गर्नुपर्छ । तर उनीहरूको सम्पूर्ण राजनीतिक यात्रा केवल ‘खान र कमाउन आएका मानिस’ भनेर व्याख्या गर्नु पनि वस्तुनिष्ठ विश्लेषण होइन ।

पुरानो पुस्तामाथि प्रश्न गर्नु गलत होइन । तर इतिहास बिर्सेर प्रश्न गर्नु खतरनाक हुन्छ ।

२०४८ अघिको नेपाल र आजको नेपाल तुलना गरौँ । त्यतिबेला सडक सञ्जाल अत्यन्त सीमित थियो । तपाईंले उल्लेख गर्नुभएको तथ्यअनुसार त्यस समय देशभर करिब ६ हजार किलोमिटर हाराहारीमा मात्रै सडक सञ्जाल रहेको अवस्थाबाट आज सडक सञ्जाल लाखौँ किलोमिटरको समग्र विस्तारतर्फ पुगेको छ ।

विद्यालय, कलेज, विश्वविद्यालय र प्राविधिक शिक्षालयको पहुँच अत्यन्त सीमित थियो । आज देशका दूरदराजका गाउँसम्म विद्यालय पुगेका छन्। उच्च शिक्षाका संस्थाहरू विस्तार भएका छन्। प्राविधिक शिक्षाको पहुँच बढेको छ । स्वास्थ्य संस्थाको पहुँच त्यतिबेला अत्यन्त कमजोर थियो। आज गाउँ, टोल र स्थानीय तहसम्म स्वास्थ्य संस्था पुगेका छन् । अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी, आधारभूत स्वास्थ्य सेवा र औषधोपचारको पहुँचमा उल्लेखनीय विस्तार भएको छ ।

विद्युत्, टेलिफोन, इन्टरनेट र सञ्चारको विस्तारले गाउँको जीवनशैली नै बदलिएको छ । यसको अर्थ नेपालमा सबै समस्या समाधान भए भन्ने होइन । अझै बेरोजगारी छ । गरिबी छ । असमानता छ । भ्रष्टाचार छ । पूर्वाधारमा कमजोरी छन्। गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्यमा चुनौती छन् । तर ‘केही पनि भएको छैन’ भन्ने भाष्य पनि सत्य होइन ।

पछिल्ला करिब ३५ वर्षमा विभिन्न राजनीतिक दल र सरकारको नेतृत्वमा देशले ठूलो संरचनात्मक परिवर्तन गरेको छ । तर उनीहरूले आफूले चाहेजस्तो सहज अवस्थामा शासन गरे भन्ने पनि होइन। राजनीतिक अस्थिरता, सीमित पूँजी, कमजोर जनशक्ति, भौगोलिक कठिनाइ, द्वन्द्व, संक्रमण र प्रशासनिक जटिलताले विकासको गति प्रभावित गरे ।

त्यसैले इतिहासको मूल्यांकन गर्दा उपलब्धि र कमजोरी दुवै हेर्नुपर्छ । पञ्चायत किन ढल्यो? राणा शासन किन ढल्यो? निरंकुशता किन समाप्त भयो ? कुनै सामाजिक सञ्जालको पोस्टले होइन, पुस्तौँको संघर्षले । राणा शासनमा बोल्दा जिब्रो काटिन्थ्यो भन्ने इतिहास हामीले पढेका छौँ । विरोध गरे मृत्युदण्ड दिइन्थ्यो । मानिसलाई जिउँदै झुन्ड्याएर मारिएको इतिहास हामीसँग छ । त्यस्तो शासनविरुद्ध लड्नेहरू थिए । शहीद भए । घाइते भए । जेल गए । निर्वासनमा बसे । आफ्नो जीवन, परिवार र भविष्य जोखिममा राखेर राजनीतिक परिवर्तनका लागि संघर्ष गरे ।

पञ्चायतविरुद्ध पनि पुस्तौँले संघर्ष गरे । बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनाका लागि मानिसहरू सडकमा आए । संविधानभन्दा माथि आफूलाई राख्ने राजतन्त्र अन्त्य गर्ने प्रक्रियामा पनि विभिन्न राजनीतिक धार र पुस्ताका मानिसले योगदान गरे । त्यसैले आजका सबै पुराना नेता असल थिए भन्नु गलत हुन्छ । तर उनीहरू सबै केवल ‘खान र कमाउन’ आएका थिए भन्नु पनि इतिहासप्रतिको अन्याय हो । उनीहरूको दशकौँ लामो राजनीतिक संघर्षलाई शून्यमा राखेर मूल्याङ्कन गर्नु वस्तुनिष्ठ हुँदैन ।

राजनीतिक व्यक्तित्वका गुण र दोष दुवै हेर्नुपर्छ । अहिले अर्को भाष्य बलियो हुँदै गएको छ- नयाँ उमेरका मानिस आएपछि सबै समस्या समाधान हुन्छ । यो पनि पूर्ण सत्य होइन । युवा हुनु अवसर हो, योग्यता होइन । वृद्ध हुनु कमजोरी होइन। अनुभव आफैँमा पर्याप्त होइन, तर अनुभवलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि बुद्धिमानी होइन । बालेन, रवि, सुदन वा नयाँ पुस्ताबाट आएका अन्य पात्रहरूमा सम्भावना छन् भने उनीहरूलाई अवसर दिनुपर्छ। तर उनीहरू मात्र देश बदल्न आएका हुन् र बाँकी सबै असफल हुन् भन्ने निष्कर्ष अर्को अतिवाद हो ।

असल नेतृत्व जहाँबाट आए पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। खराब नेतृत्व जहाँबाट आए पनि प्रश्न गर्नुपर्छ । लोकतन्त्रको सुन्दरता यही हो-व्यक्तिको उमेर होइन, उसको विचार, क्षमता, चरित्र, काम र परिणामको मूल्यांकन हुनु । देश बनाउने सपना सुन्दर छ। समाज बदल्ने हुटहुटी अझ सुन्दर छ। तर एउटा प्रश्न यहाँ पनि छ-जसले आफूलाई जन्मायो, हुर्कायो, पढायो, दुःख गरेर यहाँसम्म पुर्‍यायो, ती आमाबुबाप्रतिको जिम्मेवारी हामीले पूरा गरेका छौँ ?

देशको भविष्य बदल्ने घोषणा गर्नुअघि घरको वर्तमान व्यवस्थित गर्न सक्नु पनि जिम्मेवारी हो । आमाबुबा अझै ढुंगा कुटिरहेका छन्, भारी बोकिरहेका छन्, वैदेशिक रोजगारीमा दुःख गरिरहेका छन् वा छोराछोरीको भविष्यका लागि ऋण बोकिरहेका छन् भने सामाजिक सञ्जालमा देश परिवर्तनका ठूला भाषणले मात्र हाम्रो जिम्मेवारी पूरा हुँदैन । घर व्यवस्थित भएपछि समाज व्यवस्थित हुन्छ। समाज व्यवस्थित भएपछि राष्ट्र बलियो हुन्छ ।

यसको अर्थ युवाले ठूलो सपना नदेखून् भन्ने होइन । बरु सपना देखून्, ठूलो सपना देखून् । देश बनाउने सपना देखून् । राजनीति गरून् । नेतृत्व गरून् । तर सपनासँग जिम्मेवारी पनि बोकिनुपर्छ । आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा प्रवृत्ति अत्यन्त शक्तिशाली छ-नकारात्मकता । सबै गलत । सबै भ्रष्ट । सबै बेकार । देश सकियो । केही हुँदैन । कोही राम्रो छैन ।

यस्तो भाष्यले तत्काल लोकप्रियता दिन सक्छ। तर यसले समाज निर्माण गर्दैन । निराशा फैलाउन सजिलो छ। आशा निर्माण गर्न कठिन छ । आलोचना गर्न सजिलो छ । समाधान दिन कठिन छ । दोष देखाउन सजिलो छ । जिम्मेवारी लिन कठिन छ । त्यसैले नयाँ पुस्ताले आफूलाई यही प्रश्न सोध्नुपर्छ। म समाजमा निराशा थपिरहेको छु कि सम्भावना ?

संविधानले हामीलाई मौलिक अधिकार दिएको छ । अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता दिएको छ । प्रश्न गर्ने अधिकार दिएको छ । आलोचना गर्ने अधिकार दिएको छ । तर अधिकारसँगै कर्तव्य पनि हुन्छ । हामी नेता हुनुभन्दा पहिले नागरिक हौँ । पत्रकार, मन्त्री, वकिल, शिक्षक, डाक्टर वा इन्जिनियर हुनुभन्दा पहिले यो देशका नागरिक हौँ ।

नागरिकता केवल परिचयपत्र होइन। यो जिम्मेवारी पनि हो । देशको राष्ट्रियता कमजोर बनाउने गरी गलत सूचना फैलाउनु, तथ्य नबुझी आरोप लगाउनु, सामाजिक सञ्जालमा चरित्रहत्या गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिमा क्षति पुर्‍याउनु र त्यसपछि आफूलाई परिवर्तनको प्रतिनिधि ठान्नु विरोधाभास हो ।

देशप्रतिको प्रेम केवल राष्ट्रिय गान बज्दा वा खेलमा झण्डा बोकेर देखिने कुरा होइन। आफ्नो काम इमानदारीपूर्वक गर्नु पनि राष्ट्रियता हो । समयमै कर तिर्नु, सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउनु, सडक सफा राख्नु, भ्रष्टाचार नगर्नु, आफ्नो पेशागत जिम्मेवारी पूरा गर्नु, अरूको अधिकार सम्मान गर्नु-यी सबै देशप्रतिको जिम्मेवारी हुन् । मिडिया समाजको ऐना हो । तर ऐनाले केवल कुरूपता देखाएर मात्र आफ्नो भूमिका पूरा गर्दैन । वास्तविकता देखाउनु, सन्दर्भ दिनु र समाधानतर्फ बहस लैजानु पनि उसको जिम्मेवारी हो ।

राजनीतिक दल, नेता वा सरकारका कमजोरी उजागर गर्नुपर्छ । तर राम्रो काम भएको छ भने त्यसलाई पनि भन्न सक्नुपर्छ।आलोचना निष्पक्ष भएन भने त्यो पत्रकारिता होइन, पूर्वाग्रह बन्न सक्छ । सामाजिक सञ्जालले हरेक व्यक्तिलाई प्रकाशक बनाइदिएको छ। त्यसैले अहिले झन् ठूलो जिम्मेवारी आवश्यक छ । पोस्ट गर्नुअघि तथ्य जाँच्ने, आरोप लगाउनुअघि प्रमाण खोज्ने र असहमति राख्दा सभ्य भाषा प्रयोग गर्ने संस्कार आवश्यक छ ।

सहअस्तित्व नै लोकतन्त्रको आधार हो

बहुदलीय लोकतन्त्रमा विचार फरक हुन्छन् । दल फरक हुन्छन् । नीति फरक हुन्छन् । नेतृत्व फरक हुन्छ । तर फरक हुनु शत्रु हुनु होइन । कसैलाई एमाले मन पर्न सक्छ, कसैलाई कांग्रेस, कसैलाई माओवादी, कसैलाई नयाँ दल । कसैलाई पुरानो नेतृत्वमा भरोसा हुन सक्छ, कसैलाई नयाँ नेतृत्वमा । लोकतन्त्रले हामीलाई एउटै विचारको नागरिक बनाउँदैन । फरक विचारका नागरिकलाई सँगै बाँच्ने संस्कार सिकाउँछ ।

त्यसैले असल नेता वा देशका लागि योगदान गरेका व्यक्तिलाई केवल राजनीतिक असहमतिका कारण सम्पूर्ण रूपमा बहिष्कार गर्ने संस्कार राम्रो होइन । त्यसैगरी नयाँ नेतृत्वलाई केवल नयाँ भएकै कारण देवत्वकरण गर्नु पनि उचित होइन । व्यक्ति होइन, काम हेरौँ। उमेर होइन, क्षमता हेरौँ । भाषण होइन, परिणाम हेरौँ । दाबी होइन, तथ्य हेरौँ । अन्ततः देश कसले बनाउने ? देश नेता एक्लैले बनाउने होइन । कर्मचारी एक्लैले बनाउने होइन । युवाले मात्र बनाउने होइन । पुरानो पुस्ताले मात्र बनाउने पनि होइन ।

देश सबैले बनाउने हो । हाम्रो अर्को समस्या अझ रोचक छ । चिया पसलदेखि तरकारी बजारसम्म, पान पसलदेखि रिक्सा चालकसम्म-सबै देशका विषयमा बोल्छन् । राजनीति, अर्थतन्त्र, प्रशासन, न्याय, विकास, कूटनीति सबैको विश्लेषण गर्छन् । तर देश बनाउने काममा हामी कति सहभागी छौँ ?

चिया पसलेको काम मिठो चिया बनाउनु पनि देश निर्माणकै एउटा हिस्सा हो । उसले वडा अध्यक्ष र नेतालाई गाली गर्नुभन्दा आफ्नो ग्राहकलाई राम्रो सेवा दिनु महत्त्वपूर्ण छ । शिक्षकको काम पढाउनु हो । योग्य जनशक्ति उत्पादन गर्नु हो । स्वास्थ्यकर्मीको काम उपचार गर्नु हो । इन्जिनियरको काम गुणस्तरीय संरचना बनाउनु हो । कर्मचारीको काम कानुन र प्रक्रियाअनुसार सेवा दिनु हो ।

व्यवसायीको काम इमानदार व्यापार गर्नु हो । पत्रकारको काम तथ्य सार्वजनिक गर्नु हो । नेताको काम नीति बनाउनु र जनताको प्रतिनिधित्व गर्नु हो । तर नेपालमा हामी सबै डकर्मी पनि, प्राविधिक पनि, डाक्टर पनि, वकिल पनि, इन्जिनियर पनि, अर्थविद् पनि, प्रशासक पनि र नेता पनि बन्न खोजिरहेका छौँ । दुःखद् पक्ष के हो भने सबै विषयमा विज्ञता देखाउने हामी आफ्नै जिम्मेवारीमा भने पूर्ण हुन सकिरहेका छैनौँ ।

नेताले नीति बनाउने हो । कर्मचारीले कार्यान्वयन गर्ने हो । शिक्षकले दक्ष जनशक्ति बनाउने हो । चिकित्सकले स्वास्थ्य सेवा दिने हो । किसानले उत्पादन गर्ने हो  । व्यवसायीले अर्थतन्त्र चलाउने हो। पत्रकारले सत्य सार्वजनिक गर्ने हो। श्रमिकले श्रम गर्ने हो। नागरिकले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने हो ।  सबैको भूमिका फरक छ, तर लक्ष्य एउटै हुनुपर्छ र राष्ट्र निर्माण गरिनु पर्छ ।

त्यसैले अब हामीले एउटा संस्कार बदल्नुपर्छ । दोषारोपणबाट जिम्मेवारीतर्फ । निराशाबाट आशातर्फ । घृणाबाट सहकार्यतर्फ । अधिकारको दाबीबाट कर्तव्यबोधतर्फ । आफूलाई सही साबित गर्न अरूलाई गलत साबित गरिरहनु आवश्यक छैन ।

अरूलाई सानो बनाएर आफू ठूलो भइँदैन ।  पुरानो पुस्तालाई गाली गरेर नयाँ पुस्ता महान हुँदैन । नयाँ पुस्तालाई रोक्दैमा पुरानो पुस्ता सही हुँदैन । सबै पुस्ताले आफ्ना कमजोरी स्वीकार्नुपर्छ । आफ्ना राम्रा पक्ष बचाउनुपर्छ । एकअर्काबाट सिक्नुपर्छ । मानिसको शरीर अस्थायी हो, तर उसले समाजमा छोडेको सोच, संस्कार र योगदान लामो समयसम्म बाँच्छ ।

त्यसैले प्रश्न केवल ‘देशले मलाई के दियो?’ भन्ने होइन । प्रश्न यो पनि हो-मैले देशलाई के दिएँ ? समाजले हामीलाई अवसर दियो । परिवारले हुर्कायो । राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, विद्युत्, सञ्चार र अधिकारका संरचना विस्तार गर्‍यो । अघिल्लो पुस्ताले आफ्नै सीमाभित्र संघर्ष गर्‍यो ।

अब हाम्रो पालो हो । देशलाई गाली गर्ने नागरिक धेरै होइन, देश बनाउने नागरिक धेरै चाहिन्छ । दोषी खोज्ने आवाजभन्दा जिम्मेवारी लिने हात धेरै चाहिन्छ । अन्धसमर्थक होइन, विवेकी नागरिक चाहिन्छ । प्रश्न गर्ने मात्र होइन, समाधानमा सहभागी हुने पुस्ता चाहिन्छ ।  र सबैभन्दा महत्वपूर्ण-आफूलाई मात्र सही ठान्ने होइन, सत्य जहाँ छ त्यहाँ उभिन सक्ने नैतिक साहस भएको समाज चाहिन्छ । हामीलाई अधिकार चाहिन्छ । तर अधिकारसँगै कर्तव्य पनि चाहिन्छ ।

हामी नेता हुनुभन्दा पहिले नागरिक हौँ । पत्रकार, मन्त्री, वकिल, शिक्षक, डाक्टर, इन्जिनियर हुनुभन्दा पहिले नेपाली नागरिक हौँ । हाम्रो पहिलो पहिचान असल नागरिक हुनु हो । समाज सहकार्यले बन्छ । सद्भावले बन्छ । सहअस्तित्वले बन्छ । अरूलाई सानो बनाएर आफू ठूलो हुने संस्कारले समाज बनाउँदैन । किनकि अन्ततः देश कुनै एक नेता, कुनै एक दल, कुनै एक पुस्ता वा कुनै एक विचारले बन्दैन । देश बन्छ-जब नागरिक आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्दैनन् ।